Licznik odwiedzin: 72513
Z kraju i ze świata      
   

2021-02-21 DĘBY ROGALIŃSKIE – INWENTARYZACJE / ROGALIN OAKS - INVENTORIES   


  

Krzysztof Borkowski

Zinwentaryzowanie tak dużego skupiska pomników przyrody jakim są Rogalińskie Dęby to zadanie trudne, kosztowne i jednocześnie, co oczywiste, niezbędne. Literalnie rzecz ujmując nie wszystkie „dęby rogalińskie” to pomniki przyrody. W tej rogalińskiej dębowej populacji znajdują się „zwykłe” dęby, dęby pomnikowe i pomniki przyrody.

W Rogalinie akcje liczenia, mierzenia i opisywania dębów prowadzone są od ponad stu lat. Powtarzano je w różnych odstępach czasu, różnymi metodami i na różnych obszarach. Największe liczenie przeprowadzono trzydzieści lat temu.

Zgodnie z zapowiedzią sprzed kilku tygodni zamieszczamy obszerną notatkę na ten temat. Jest to relacja z tak zwanej pierwszej ręki, ponieważ jej autorem jest prof. Uniwersytetu Przyrodniczego w Poznaniu dr hab. Wojciech Antkowiak, członek zespołu, który w latach 1991-1992 pomierzył i opisał ponad 1400 rogalińskich dębów.



O INWENTARYZACJACH DĘBÓW Z ROGALINA SŁÓW KILKA

Wojciech Antkowiak
Katedra Botaniki, Uniwersytet Przyrodniczy w Poznaniu

Dęby Rogalińskie są niewątpliwie ikoną przyrodniczą Wielkopolski, cieszą się uznaniem turystów i zainteresowaniem naukowców. Były i są natchnieniem dla wielu artystów, tych bardziej i tych mniej znanych – malarzy, pisarzy, poetów i fotografików. Doczekały się zasobnego piśmiennictwa naukowego i popularyzatorsko-krajoznawczego na swój temat oraz kilku inwentaryzacji. Warto przypomnieć najstarszą znaną notatkę nt. dębów koło Rogalina, którą sporządził niemiecki przyrodnik, nauczyciel Gimnazjum św. Marii Magdaleny w Poznaniu dr Fritz Pfuhl[1] w 1903 r. następującej treści: „Najgrubsze dęby stoją w parku przy Zamku. Poza parkiem, szczególnie przy drodze do Rogalinka stoją także duże dęby. Nierzadko spotyka się puste, w środku zamurowane. Według zarządzenia właściciela pana hr. Raczyńskiego dęby są starannie pielęgnowane. Czyni się wszystko aby drzewa te zachować. Najbardziej cierpią drzewa od owada Cerambyx heros. Wypróchnienia są uzupełniane zaprawą murarską lub zakapowane blachą. Ogółem jest tam 400-500 potężnych dębów, z których każdy jest imponujący. Obwód najgrubszego wynosi ponoć 10-12 m, jednak informujący o tym żadnego takiego nie znalazł”. Pfuhl zamieścił fotografię z dębami o obwodach 8,35 i 8,50 m oraz informację o dębie o obwodzie 8,71 m i o 7 innych o wymiarach 6,00-7,70 m i wysokościach 21-45 m.

W Roczniku Dendrologicznym w 1928 r. ukazał się artykuł Antoniego Wróblewskiego[2] o „Starych dębach w Rogalinie”. Autor przywołuje kilkaset sztuk olbrzymich starych dębów, rosnących w parku, przytykającym do niego od północy i zachodu lesie i na łąkach nad Wartą, na zachód od parku w kierunku Mosiny. Dęby te były i są przez właścicieli Rogalina starannie chronione przed niszczeniem. Dużą ilością, zgromadzoną na niewielkim stosunkowo terenie, swemi rozmiarami i wiekiem – dęby rogalińskie należą w Polsce do rzadkości przyrodniczych, ochrony godnych. Prof. dr. Pfuhl[1], w swej pracy o drzewach w Poznańskiem, podając dęby rogalińskie, zaznacza, że są one w Poznańskiem najgrubsze. Obecnie to samo stwierdza za Pfuhlem dr. W. Kulesza[3].” W swym doniesieniu spośród około 400-500 dębów opisem objął 30 okazów rosnących w parku i przy drodze z Rogalina do Rogalinka o obwodach ponad 3 metry na wysokości 1 metra. Zilustrował fotografiami m.in. „Lecha”, „Czecha” i „Rusa” i podał ich obwody: 6,0 m, 7,85 m i 9,25 m. Inne dęby rosnące w parku miały obwody: 8,50 (dąb martwy), 6,80 m (martwy), 6,0 m, 5,45 m, 5,40 m, 5,30 m, 5,10 m, 4,90 m, 4,70 m, 2 × 4,10 m, 3,60 m. Te rosnące wzdłuż drogi: 7,80 m, 7,0 m, 5,70 m, 5,20 m i 4,60 m. W przylegającym do drogi sosnowo-świerkowym lesie i w najbliższym jej sąsiedztwie rosły dęby o obwodach: 7,25 m, 6,80 m, 6,0 m, 5,60 m i 5,40 m. Wróblewski wspomniał w artykule o obszernym opracowaniu dębów rogalińskich, które miało zostać ukończone pod koniec roku publikacji (1928 r.), jednak w kolejnych numerach Rocznika Dendrologicznego żaden artykuł o dębach rogalińskich się nie ukazał, a w opublikowanym w 1932 r. artykule tego samego autora[4] pt. „Osobliwości dendrologiczne powiatu Śremskiego – stare dęby w Rogalinie, aleja topolowa w Jeziorach Wielkich” (Wydawnictwo Okręgowego Komitetu Ochrony Przyrody na Wielkopolskę i Pomorze w Poznaniu, zeszyt 3) nie wspomniano o inwentaryzacji, a w tekście pojawia się dotychczas podawana liczba dębów.

Nowe spojrzenie na populację rogalińskich dębów daje informacja zawarta w przywołanym już Wydawnictwie (zeszyt 8, 1938 r.) autorstwa Wodziczki, Krawca i Urbańskiego[5], którzy powołując się na inwentaryzację studenta botaniki Uniwersytetu Poznańskiego, Józefa Karpińskiego, podali liczbę 660 starych drzew. To najprawdopodobniej pierwsza inwentaryzacja starych dębów z Rogalina rosnących w parku przypałacowym, na łęgach nadwarciańskich i na polach majątku. Wg Karpińskiego, w parku rosły dęby o obwodach (na wysokości 1,20 m): 8,65; 7,25; 6,30; 5,90; 5,60; 5,55; 5,35; 4,90; 4,85; 4,45; 3,95; 3,80 i 3,25 m.

Kolejny inwentarz w latach 1947-1948 stworzyła Wiesława Urszula Rozmiarek, studentka biologii Uniwersytetu Poznańskiego, która zewidencjonowała 786 dębów o obwodach powyżej 200 cm. W swej pracy magisterskiej wykonanej pod kierunkiem profesora Adama Wodziczki, prócz opisu każdego dębu, autorka zamieściła fotografie okazałych drzew i prac konserwatorskich, które w tym czasie były wykonywane oraz dwie mapy z rozmieszczeniem dębów. Rejestr dębów został podzielony na teren wysoczyzny, terasy górnej i dolnej.

Następny spis wykonał w 1957 roku Andrzej Dzięczkowski według istniejącej już na drzewach numeracji ze wspomnianej pracy Urszuli Rozmiarek. Wielu drzew nie odnalazł, ale opisał 18 drzew więcej niż poprzednio.

Sześć lat później szczegółową ewidencję dębów przeprowadzili mgr inż. Hipolit Rataj i Adam Osiński. W opracowaniu – prócz informacji nt. poszczególnych dębów – zawarli informacje m.in. o ich położeniu, dojeździe, stosunkach własnościowych, przyczynach zamierania dębów i wskazaniach konserwacyjnych oraz załączyli mapy w skali 1:25 000 i 1:5000. W 1963 roku odnotowali oni w Rogalinie 954 drzewa – w stosunku do wcześniejszej inwentaryzacji o 60 dębów więcej o obwodach powyżej 200 cm, w tym 38 więcej po lewej stronie Warty.

W latach 1991-1992, jako świeżo upieczony asystent Katedry Botaniki ówczesnej Akademii Rolniczej wraz z Magdaleną Szczepanik-Janyszek i Leszkiem Bednorzem oraz naszym szefem – profesorem Stanisławem Królem[6], przeprowadziliśmy kolejną inwentaryzację dębów okolic Rogalina. Od ostatniej minęło prawie 30 lat i byliśmy pewni, że rogalińskie dęby wymagają uaktualnienia informacji na swój temat: 1/ ustalenia liczby dębów w wyznaczonych klasach grubości, 2/ określenia stanu zdrowotnego koron i pni oraz zasiedlenia przez kozioroga dębosza, 3/ aktualizacji w zakresie ustalenia drzew pomnikowych, 4/ dania podstaw do zabiegów konserwatorskich, 5/ stworzenia mapy z występowaniem dębów i 6/ dania podstaw do utworzenia rezerwatu przyrody względnie parku krajobrazowego [Rogaliński Park Krajobrazowy powstał w 1997 r.]. Przyjęliśmy inwentaryzować drzewa od 200 cm obwodu wzwyż na wysokości 1,3 m od ziemi na obszarze zgodnym z ostatnią inwentaryzacją, by wyniki naszych prac można było odnieść do spisów wcześniejszych. Wyposażeni w formularze opisowe dla każdego drzewa, tabliczki z blachy mosiężnej o wymiarach 4×6 cm (pomalowane na szaro, by nie zwracały uwagi wandali; przybijaliśmy je do pni na wysokości 2,5 m), drabinę, mapę w skali 1:5000, taśmę mierniczą, wysokościomierz optyczny Bluma-Leise’a w modyfikacji Matusza (prócz obwodu mierzyliśmy rozpiętość korony i wysokość drzewa) oraz Fiata 126p ruszyliśmy na kilka miesięcy w teren. Rezultatem naszych prac w parku, okolicznych lasach i terasach zalewowych Warty były pozyskane dane nt. zinwentaryzowanych 1435 drzew, w tym 284 pomnikowych. Liczebnościowe informacje o dębach okolic Rogalina prezentuje poniższa tabela:

Obwód (cm)
1948 r.
W.U. Rozmiarek
1957 r.
A. Dzięczkowski
1963 r.
H. Rataj, A. Osiński
1992 r.
S. Król i in.
200-300
329
387
446
937
301-400
186
169
188
297
401-500
241
154
145
134
501-600
65
59
46
601-700
27
20
20
17
701-800
6
5
3
801-900
2
1
-
-
901-1000
-
1
1
> 1000
1
-
-
-
Razem
(w tym martwych)
786 (46)
802 (39)
864 (46)
1435 (45)

Dzięki wykonanym wcześniej inwentaryzacjom mogliśmy prześledzić zmiany w populacji dębów na przestrzeni 45 lat. Stwierdziliśmy stały wzrost liczby dębów, ale w przedziale 200-400 cm. Jest to wynik przejścia dużej liczby drzew z klasy cieńszej niż 200 cm do wyższej klasy wskutek przyrostu grubości w ciągu 30 lat. W tym przedziale czasowym dęby na łęgach nadwarciańskich mogą zwiększać swój obwód o około 55 cm. Monumentalnych okazów, przykuwających uwagę oka i obiektywu, niestety ubyło, ale liczba dębów martwych w okresie powojennym praktycznie pozostawała na tym samym poziomie; drzewa suche przeważają w klasie 401-500 cm obwodu. Pośród 1435 opisanych drzew 205 było w różnym stopniu uszkodzonym przez kozioroga dębosza, a wśród nich 66 dębów wykazywało żerowiska aktywne. Procent stopnia zasiedlenia wzrastał ze wzrostem obwodu drzew/starzeniem się i podatnością na choroby. W trakcie inwentaryzacji 1992 roku wytypowaliśmy spośród cieńszych dębów 21 okazów o szczególnie pięknym pokroju, znakomitej kondycji i dobrych rokowaniach. Po blisko 30 latach można już stwierdzić, czy nasze nominacje były słuszne. Ale o tym w kolejnym doniesieniu.

Warto dodać w tym miejscu, że unikatowe skupisko dębów okolic Rogalina próbowano objąć ochroną już w okresie międzywojennym. Ówczesny właściciel Rogalina, Roger hr. Raczyński, wojewoda poznański, wyraził ochotę oddania tych drzew od opiekę Państwowej Rady Ochrony Przyrody. Po wojnie, w 1946 r., część dębów została wpisana do rejestru zabytków, w 1969 tę formę ochrony zamieniono na ochronę pomnikową; myślano o włączeniu części doliny Warty pod Rogalinem do Wielkopolskiego Parku Narodowego lub o utworzeniu rezerwatu przyrody „Dęby Rogalińskie”. W 1994 r. utworzono Zespół Przyrodniczo-Krajobrazowy Łęgi Rogalińskie. Wyniki naszej inwentaryzacji oraz dalsze prace i zabiegi[7][8] przyczyniły się do powstania w 1997 roku Rogalińskiego Parku Krajobrazowego (RPK).

By zachować chronologię zdarzeń należy wspomnieć w tym miejscu o zrealizowanym w 2003 roku projekcie „Dęby Rogalińskie 2003 – aplikacja GIS”[9] jako pomyśle na nowocześniejszą inwentaryzację i chęć rozwiązania problemu niekompatybilności ponumerowanych dębów podczas inwentaryzacji przeprowadzonych w latach 1947-1948, 1963 i 1991/1992. Potrzeba geomatycznej inwentaryzacji tak ważnych przyrodniczo obiektów zrealizowana została na przykładzie 207 dębów, a wykonawcami projektu byli prof. dr hab. Beata Medyńska-Gulij i dr Lech Kaczmarek z UAM oraz troje studentów geografii. Podstawowym celem projektu było: zebranie materiałów kartograficznych i opisowych, georeferencja materiałów kartograficznych i zamiana danych opisowych na atrybutowe, stworzenie bazy danych na podstawie pomiarów i obserwacji w terenie oraz opracowanie wstępnej aplikacji do tworzenia GIS-u dla RPK, który stałby się podstawą monitoringu dębów rogalińskich. Taka geomatyczna baza pozwala uzyskać wiele informacji, np. wybrać dęby rosnące na gruntach prywatnych, określić ogniska rozwoju kozioroga dębosza czy przewidzieć wpływ fali powodziowej na podtopienie dębów. Szkoda, że tej geomatycznej inwentaryzacji nie dokończono.

W 2008 roku, na potrzeby sporządzenia planu ochrony dla RPK oraz w celu zweryfikowania liczby dębów o wymiarach pomnikowych, przeprowadzono ponowną inwentaryzację dębów, ale już w granicach RPK (Janyszek i in. 2008[10]). Inwentaryzację ograniczono do dębów o obwodach większych lub równych 300 cm (pomiar na wysokości 1,3 m). Najwięcej takich dębów zinwentaryzowano w parku pałacowym i na łąkach w pobliżu zespołu pałacowo-parkowego, na łąkach w pobliżu Baranowa i w rezerwacie przyrody „Krajkowo”, na łąkach pomiędzy miejscowościami Niesłabin i Brudzewo. Należy dodać, że dęby o imponujących rozmiarach rosną także poza RPK – na gruntach ornych pomiędzy Nową Wsią i Hubami Mieczewskimi (gmina Mosina) oraz w dolinie Warty na wschód od Śremu. Przeprowadzona na przełomie 2007 i 2008 r. inwentaryzacja wykazała, że na terenie RPK występuj 964 dębów szypułkowych o obwodzie pnia większym lub równym 300 cm[11].

Trudno wyrokować, kiedy zostanie przeprowadzony kolejny spis dębów Rogalińskiego Parku Krajobrazowego. Miejmy nadzieję, że szybko, z korzyścią dla tych najsłabszych i tych najcenniejszych, z zyskiem dla nas wszystkich.

Zdjęcia - Krzysztof Borkowski, Puszczykowo

Literatura:
1. Pfuhl F., 1903. Bäume und Wälder der Provinz Posen. Zeitschrift der Naturwissenschaftlichen Abteilung der Deutschen Gesellschaft für Kunst und Wissenschaft in Posen (Naturwissenschaftlicher Verein), Organ der Abteilung für Naturwissenschaften in Bromberg, ed. Deutsche Gesellschaft für Kunst und Wissenschaft / Naturwissenschaftliche Abteilung / Deutsche Gesellschaft für Kunst und Wissenschaft in Posen, Vol. 10, 2-6: 41-224.
2. Wróblewski A., 1928. Stare dęby w Rogalinie. Rocznik Dendrologiczny, vol. 2: 140-147.
3. Kulesza W., 1927. Wykaz drzew i krzewów godnych ochrony w Poznańskiem i na Pomorzu. Ochrona Przyrody, z. 7, s. 21.
4. Wróblewski A., 1932. Osobliwości dendrologiczne powiatu Śremskiego – stare dęby w Rogalinie, aleja topolowa w Jeziorach Wielkich. Wydawnictwo Okręgowego Komitetu Ochrony Przyrody ba Wielkopolskę i Pomorze, Poznań, zeszyt 3: 1-7.
5. Wodziczko A., Krawiec F., Urbański J., 1938. Pomniki i zabytki przyrody Wielkopolski. Wydawnictwo Okręgowego Komitetu Ochrony Przyrody na Wielkopolskę i Pomorze, Poznań, zeszyt 8: 405-410.
6. Król S., Antkowiak W., Bednorz L., Szczepanik-Janyszek M., 1992. Dęby Rogalińskie. Inwentaryzacja. Akademii Rolnicza im. Augusta Cieszkowskiego w Poznaniu, Katedra Botaniki (mscr).
7. Król S., Antkowiak W., Bednorz L., Rudnicka-Sterna W., Urbański P., 1996. Charakterystyka biotycznych komponentów środowiska - ocena wartości i zasobów flory. W: Rogaliński Park Krajobrazowy. Ogólna charakterystyka. Materiały do podjęcia działań formalno-prawnych mających na celu utworzenie parku krajobrazowego. Poznań 1996. Katedra Botaniki AR w Poznaniu, Urząd Wojewódzki w Poznaniu.
8. Rudnicka-Sterna W., Bednorz J., Król S., Pawuła-Piwowarczyk R., Żynda S., Antkowiak W., Bednorz L., Mikołajczak L., Piwowarczyk Z., Urbański P., Zawendowska K., 1996. Materiały do podjęcia działań formalno-prawnych mających na celu utworzenie Rogalińskiego Parku Krajobrazowego. Urząd Wojewódzki w Poznaniu, Wydział Ochrony Środowiska, maszynopis, ss. 106, 6 załączników graficznych, 5 mapek poglądowych 1: 50000, 5 map 1: 25000.
9. Kaczmarek L., Medyńska-Gulij B., 2003. Gdzie mieszka kozioróg dębosz? Geomatyczna inwentaryzacja dębów rogalińskich. Geodeta, 11 (102): 43-44.
10. Janyszek S., Klimaszyk P., Łochyńska M., Sienkiewicz P., Śliwa P., 2008. Rogaliński Park Krajobrazowy. Plan ochrony. Manuskrypt. Poznań: 241 ss.
11. Knioła K., 2018. Osobliwości przyrodnicze Rogalińskiego Parku Krajobrazowego. Biul. Park. Krajobraz. Wielkopolski, 25: 49-60.



  

Inventorying such a large concentration of natural monuments as Rogalińskie Dęby is a difficult, costly and at the same time, obviously, necessary task. Literally speaking, not all Rogalin oaks are natural monuments. This population of Rogalin oak trees includes "ordinary" oaks, monument oaks and natural monuments. In Rogalin, counting, measuring and describing oaks have been carried out for over a hundred years. They were repeated at different intervals, with different methods and in different areas. The greatest count was done thirty years ago. As announced a few weeks ago, we present a comprehensive note on this topic. It is a so-called first-hand report, because its author is prof. University of Life Sciences in Poznań dr hab. Wojciech Antkowiak, a member of the team that measured and described over 1,400 Rogalin oaks in 1991-1992.

Przewodniczący Sekcji

2021-02-21
Nadwarciańskie łąki pod Rogalinem

2021-02-21
Dąb oznaczony nr 1 w inwentaryzacji z 1991 r., stan obecny

2021-02-21
Tabliczki inwetaryzacyjne - nr 1 z 1991 r. i nr 805 z 1963 r.

2021-02-21
Dąb środkowy w 1991 został oznaczony numerem 171. Wówczas jego stan oceniono jako bardzo dobry, ale po kilkunastu latach drzewo uschło.

2021-02-21
Dąb Rus - najgrubszy dąb z Rogalina. W 1991 r. miał 915 cm obwodu i otrzymał nr 1202.

Wstecz